نوشته شده توسط N.GH در دوشنبه سی ام اردیبهشت 1387 |

تاريخچه، ارکان و نحوة دادوستد در بازار اوراق بهادار
بازارهاي مختلف براساس نياز دو گروه عرضه‌کنندگان و تقاضاکنندگان محصول مورد دادوستد شکل گرفته‌اند. بي‌شک بازار سرمايه نيز خارج از شمول اين قاعده نيست. به اين صورت که صاحبان واحدهاي اقتصادي به منظور پاسخگويي به رشد روزافزون تقاضا براي محصولات خود به گسترش فعاليت در چارچوب همان واحد يا ايجاد واحدهاي جديد اقدام مي‌کردند و به همين خاطر نيازمند سرماية جديد بودند، از سوي ديگر صاحبان پس‌انداز مايل بودند که سرماية خود را به صورت قرض يا مشارکت، در اختيار واحدهاي اقتصادي قرار دهند و در ازاي آن بهره دريافت کنند يا در سود آنها شريک شوند. بنابراين بازار اولية سرمايه با مشارکت صاحبان پس‌انداز به عنوان عرضه‌کنندگان سرمايه و واحدهاي اقتصادي به عنوان تقاضاکنندگان سرمايه، شکل گرفت. از آنجا که بازپرداخت سرمايه‌هاي قرض داده شده به واحدهاي اقتصادي در آينده صورت مي‌گرفت و تاريخي (سررسيدي) براي مشارکت در واحدهاي اقتصادي تعيين نمي‌شد، صاحبان سرمايه نگران اين موضوع بودند که در صورت نياز به سرمايه خود قبل از سررسيد چگونه بايد به آن دسترسي داشته باشند. در پاسخ به اين مشکل بازارهاي ثانوية دادوستد اوراق بهادار ابتدا به صورت غيررسمي و در طول زمان، به صورت رسمي و با ساختار مشخص و در چارچوب قوانين و مقررات ايجاد شد. امروزه بازارهاي اوراق بهادار با توجه به نقش چشمگيري که در تأمين و تجهيز منابع سرمايه‌اي و هدايت آنها به سوي واحدهاي اقتصادي فعال و در واقع تخصيص بهينة منابع دارند، گسترش قابل توجهي يافته است و به دليل گسترش و پيچيده شدن فعاليت‌هاي آنها، نهادهاي متنوعي با وظايف مشخص در اين بازارها ايجاد شده است. اهميت فراوان اين بازارها در اقتصاد کشورها باعث تدوين قوانين و مقررات گسترده و اعمال نظارت دقيق توسط نهادهاي نظارتي شده است. بازار سرمايه در ايران، در راستاي کاهش تصدي‌گري دولت در اقتصاد و واگذاري فعاليت‌هاي اقتصادي به بخش خصوصي و به عنوان ابزاري مفيد و مؤثر در توسعة اقتصادي مورد توجه و مطالعه قرار گرفت و پس از تدوين و تصويب قوانين و مقررات، فعاليت بورس اوراق بهادار در سال 1346 آغاز گرديد.
تاريخچة بورس اوراق بهادار در ايران
بورس اوراق بهادار تهران از پانزدهم بهمن ماه 1346، فعاليت خود را با انجام چند معامله بر روي سهام بانک توسعة صنعتي و معدني آغاز کرد. در پي آن سهام شرکت نفت پارس، اوراق قرضة دولتي، اسناد خزانه، اوراق قرضة سازمان گسترش مالکيت صنعتي و اوراق قرضة عباس‌آباد در بورس تهران پذيرفته شدند. در آن زمان اعطاي معافيت‌هاي مالياتي براي شرکت‌ها و مؤسسات پذيرفته شده در بورس، عامل مهمي در تشويق شرکت‌ها به عرضة سهام خود در بورس اوراق بهادار تهران بود.
حجم معاملات در بورس تهران تا سال 1357 افزايش چشمگيري يافت. در نيمة دوم سال 57 با بروز اعتصاب و تعطيلي واحدهاي توليدي و بازرگاني و مبارزة مردم در جريان انقلاب اسلامي، بورس تهران به دليل بي‌اعتمادي به دولت و وضع مالي شرکت‌ها و فرار سرمايه به حالت نيمه تعطيل درآمد. وقوع جنگ تحميلي، ملي‌شدن بانک‌ها، بيمه‌ها و صنايع کشور و در نتيجه خروج بسياري از بنگاه‌هاي اقتصادي پذيرفته شده در بورس و جلوگيري از دادوستد اوراق قرضه به دليل داشتن بهرة مشخص باعث توقف معاملات بورس در سال 1361 شد. در سال 1362 تا حدودي تقاضا براي سهام وجود داشت، ولي به دليل پايين‌بودن قيمت‌هاي پيشنهادي خريداران، عرضه‌کنندگان چندان زياد نبودند. در سال 1363، به دنبال تصميم دولت مبني بر واگذاري تعدادي از کارخانه‌هاي دولتي به کارگران و ساير افراد بخش خصوصي، مبادلات سهام اندکي افزايش يافت و تا سال 1367 افزايش حجم معاملات با نرخ کاهشي ادامه يافت.
پذيرش قطعنامة 598 سازمان ملل متحد از جانب ج.ا.ايران و همچنين تصويب قانون جديد ماليات‌هاي مستقيم و مهمتر از آن تصويب قانون برنامة 5 ساله اول توسعة اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي باعث فعاليت مجدد و رشد حجم معاملات در بورس شد.
اکنون پس از گذشت هفده سال از فعاليت مجدد بورس اوراق بهادار، تعداد 414 شرکت توليدي، خدماتي و سرمايه‌گذاري در 36 صنعت متفاوت در بورس اوراق بهادار پذيرفته شده‌اند و ارزش بازار بالغ بر 320.778 ميليارد ريال است.
ارکان بازار اوراق بهادار ايران
بازار اوراق بهادار ايران، براساس قانون جديد بازار اوراق بهادار جمهوري اسلامي ايران مصوب آذر 1384، به دو بخش نظارتي و اجرايي تقسيم مي‌شود:
1- بخش نظارتي: اين بخش، شامل شوراي عالي بورس و اوراق بهادار و سازمان بورس و اوراق بهادار است. وظيفة اصلي بخش نظارتي علاوه بر تعيين سياست‌هاي کلان بازار اوراق بهادار و تدوين و تصويب مقررات و ضوابط مورد نياز اين بازار، نظارت کامل بر بازار اوراق بهادار به منظور فراهم‌کردن بازاري شفاف، منصفانه و کاراست. اين امر از طريق نظارت بر فعاليت ناشران اوراق بهاداري که به عموم عرضه شده‌اند، نظارت بر انجام معاملات و نظارت بر فعاليت نهادها و تشکل‌هاي فعال در بازار اوراق بهادار از قبيل بورس‌ها، بازارهاي خارج از بورس، شرکت سپرده‌گذاري مرکزي، کانون‌ها، کارگزاران، مشاوران سرمايه‌گذاري و ساير نهادها و تشکل‌هاي فعال انجام مي‌شود. البته اين نظارت توسط سازمان بورس و اوراق بهادار به عنوان بدنة اجرايي نهاد ناظر و مجري سياست‌هاي شوراي عالي بورس و اوراق بهادار اعمال مي‌شود.
2- بخش اجرايي: اين بخش شامل شرکت سهامي بورس اوراق بهادار، شرکت بورس کالا، و شرکت سپرده‌گذاري مرکزي است. وظيفة اصلي شرکت‌ سهامي بورس اوراق بهادار فراهم کردن امکانات و تسهيلات لازم براي دادوستد اوراق بهادار براي مشارکت‌کنندگان در بازار اوراق بهادار است.
در اين راستا شرکت سپرده‌گذاري مرکزي هم علاوه بر پشتيباني از تسويه و پاياپاي معاملات، بسياري از امور مشارکت‌کنندگان در بازار را براي آنها انجام مي‌دهد و در واقع دادوستد اوراق بهادار را با توجه به پيچيدگي‌هاي زياد آن تسهيل مي‌کند.
کارگزاران بورس اوراق بهادار
در بورس اوراق بهادار کشور ما، همانند ساير بورس‌هاي جهان، به منظور حفظ سلامت معاملات، خريدوفروش اوراق بهادار توسط واسطه‌هاي رسمي داراي مجوزي صورت مي‌گيرد که از تخصص لازم، تجربه و هوشمندي در اين زمينه برخوردار باشند. اين واسطه‌ها، کارگزار ناميده مي‌شوند و مجوز تأسيس و فعاليت خود را از سازمان بورس و اوراق بهادار دريافت مي‌کنند. کارگزاران، به حساب مشتري خود وارد بازار مي‌شوند و به وکالت از سوي وي اقدام به معامله به نفع او مي‌کنند. از اين رو با توجه به ماهيت کارکرد کارگزاران، اين افراد بايد علاوه بر دارابودن تخصص، تجربه و هوشمندي، الزامات اخلاقي مانند صداقت و امانتداري را نيز رعايت کنند. در همين راستا، در تمامي بورس‌هاي جهان، کميسيون بورس و اوراق بهادار و سازمان‌هاي ناظر بر بازار، نهايت کوشش و مراقبت را به عمل مي‌آورند تا کارگزاران صداقت و درستي را در کار خود حفظ کنند. اين سازمان‌ها به منظور امنيت سرمايه‌گذاري و حفظ منافع سرمايه‌گذاران، ضوابطي را در قانون و مقررات لحاظ و کارگزاران را ملزم به رعايت آنها کرده‌اند. در کنار اين سازمان‌ها، انجمن‌هاي ملي يا اتحاديه‌هاي کارگزاران اوراق بهادار نيز براي نظارت بر فعاليت اعضاي خود مقرراتي تنظيم و اعضا را ملزم به رعايت آنها مي‌کنند. در بازار اوراق بهادار ايران نيز سازمان بورس و اوراق بهادار و کانون کارگزاران براساس مقررات خود بر فعاليت کارگزاران نظارت مي‌کنند.
کارگزاران مي‌توانند علاوه بر واسطه‌گري خريد و فروش اوراق بهادار پس از احراز شرايط لازم و دريافت مجوز مربوط، خدمات زير را نيز ارائه نمايند:
• ادارة امور سرمايه‌گذاري‌ها به نمايندگي از طرف اشخاص
• ارائة کمک و راهنمايي به شرکت‌ها به منظور نحوة عرضة سهام آنها براي فروش در بورس اوراق بهادار
• راهنمايي شرکت‌ها در مورد طرق افزايش سرمايه و نحوة عرضة سهام و ديگر اوراق بهادار براي فروش در بورس اوراق بهادار
• انجام بررسي‌هاي مالي، اقتصادي، سرمايه‌گذاري، ارائة خدمات و نظر مشورتي به سرمايه‌گذاران
نحوة دادوستد سهام در بورس اوراق بهادار
هر مشتري تقاضاي خود را براي خريد يا فروش اوراق بهادار از طريق فرم درخواست خريد و فروش به كارگزار اعلام مي‌كند.
فرم درخواست خريد در دو نسخه تنظيم مي‌شود كه نسخه اول آن به كارگزار تحويل داده مي‌شود و نسخه دوم آن نزد خريدار باقي مي‌ماند.
اين فرم، از قسمت‌هاي زير تشکيل شده است:
1- مشخصات کارگزار و تاريخ درخواست: در اين قسمت بايد نام و کد شرکت کارگزاري و تاريخ تکميل فرم درخواست خريد درج شود.
2- مشخصات سرمايه‌گذار: در اين قسمت، سرمايه‌گذار بايد مشخصات کامل خويش را درج کند. از آنجا که اين مشخصات و اطلاعات، مبناي تعيين کد معاملاتي سرمايه‌گذار قرار مي‌گيرد، صحيح و کامل‌بودن آن از اهميت خاصي برخوردار است.